mythological approacing
Në Dibrën e Veriut dhe Në Lumë mund të dëgjosh për një legjendë të vjetër: "Njëherë, ndrikulla shkoi mysafir te kumara i vet. I ndodhur vetëmpërvetëm me të në shtëpi, kumarës i ra në kokë ngasja tunduese e mishit, iu err arsyeja dhe u lëshua mbi ndrikullën, që të shkrehte epshin. Ajo, nga ana e saj, duke ndier tmerrin e këtij incesti, doli me vrap nga shtëpia e ndjekur nga kumara, kaptoi korije e përroska, gjersa më në fund kumara e arriti maje një kodre, ku e çnjerëzoi. Gjatë kohës së mëkatimit, shokën e saj të zgjidhur e rrëmbeu era duke e kthyer në ylber, si shenjë të përjetshme të këtij incesti". Në këto krahina edhe sot e kësaj dite, kur shohin ylberin, thonë: brezi (shoka) i ndrikullës.
Shoka (në disa zona Të Dibrës dhe Lumës quhet brez), përfaqëson në vetvete një element të pandashëm të veshjes kombëtare shqiptare. Duke lënë mënjanë aspektin estetik dhe etnografik, do t'i kushtojmë vëmendje vetëm afrimit mitologjik të përdorimit të tij thelbësor në disa prej rajoneve në Shqipërinë E Veriut. Një material i bollshëm dhe autentik sigurohet nga folklori - jo vetëm në format e riteve dhe bestytnive, por edhe në ato të eposeve dhe përrallave që kanë ardhur deri më sot.
Për ta ilustruar këtë, vlen të përmendet hulumtimi antologjik I Vladimir Popp, "morfologjia e përrallës", në të cilën ai i afrohet varianteve të ndryshme të temës së përrallës.
Për shembull, për të marrë princeshën si grua, heroi është i detyruar të mposhtë Gjarpërin Gorinicin, Koshcejen ose ndonjë përbindësh tjetër. Në koleksionet e dorëshkrimeve të vjetra apokrife, thuhet: "Ylberi u krijua nga Zoti pas kataklizmës" (Koleksioni Apokrif i vitit 1531)... "pas kataklizmit, Perëndia vendosi një harkë në qiell si një shenjë dalluese për kataklizmin tjetër që do të ndodhë"... Shtrohet pyetja: Pse Ndër Shqiptarët, ndryshe nga shumica e njerëzve, përfshirë edhe ata Në Ballkan, incesti mbetet një nga tabutë kryesore" Duke ditur tekstet e baladave të lashta shqiptare, arrijmë në përfundimin se nga pikëpamja e forcës fatale incesti barazohet me katastrofat natyrore, siç është kataklizma e madhe. Në një gamë kaq të gjerë tekstesh, mund të gjenden elementë të peripecive, për shembull, forcat e natyrës që marrin pjesë në marrëdhëniet e personazheve dhe përpiqen në të gjitha mënyrat të pengojnë incestin e pavetëdijshëm (kur motra dhe vëllai, duke mos qenë në dijeni të marrëdhënieve të tyre të gjakut, vendosin të hyjnë në një marrëdhënie mëkatare, atëherë lind një fluturim zogjsh fatidikë, ose një shi i përgjakshëm bie nga qielli, etj.). Pra, vlen të theksohet se ylberi shpesh merrej si një lloj mesazhi nga parajsa, si një shenjë hyjnore. Në rrethana të tilla, legjenda e ylberit vlen të shihet si një temë e ngarkuar me didaktikën e fundit fetare, ku femra që kundërshton mëkatin seksual, edhe pse dorëzohet me forcë, konsiderohet tashmë si dëshmore dhe shenja hyjnore e dërguar nga qielli shfaqet në qiell në shenjë pastërtie dhe shenjtërie të dhimbjeve të saj.